Med. 4th Semester Research paper.
Home/Uncategorized / Med. 4th Semester Research paper.
Med. 4th Semester Research paper.
Med. 4th Semester Research paper.
Med. 4th Semester Research paper.

सामुदायिक विद्यालयको भौतिक संरचना निर्माणमा अभिभावकको संलग्‍नता

साहित्यको पुरावलोकन

शिक्षाशात्र केन्द्रीय विभाग

एम.एड. चौथो सेमेटरअन्तर्गत समसामयिक शौक्षिक मुद्दाहरु(५४१) विषयमा पर्ने

मुद्दाको क्षेत्र “विद्यालय सुशासन र सामुदयिक सहभागिता” अन्‍तर्गत पर्ने

उल्लेखित मुद्दाको बारेमा साहित्य पुनरावलोकन प्रस्तुत

Med. 4th Semester Research paper.

पस्तुतकर्ता

नामःमनदिप कुमार कुशवाहा

क्यामपस रोलः ०२/०७५

 परीक्षा रोलः ७५१४००

रजिष्ट्रेशन नं: ३७२-९१

विषयः अंग्रेजी

मितिः २०७९/०३/२२

सामुदायिक विद्यालयको भौतिक संरचना निर्माण अभिभावकको संलग्‍नता

परिचय

यस सहित्यको पुनरावलोकन सामुदायिक विद्यालयको भौतिक संरचना निर्माणमा अभिभावकहरुको संलग्‍नतासम्बन्धी कस्तो नीतिगत व्यवस्था गरिएको छ भन्‍ने कुरा खोजी गर्न गरिएको हो । यस उद्देश्‍य प्राप्‍तिको लागि शिक्षा ऐन(२०२८) नवौं संसोधन, शिक्षा नियमावली (२०५९), विद्यालय क्षेत्र विकास(SSDP) चौधौ योजना(२०७३-२०७६), उच्‍चस्तरीय राष्‍ट्रिय शिक्षा आयोग प्रतिवदेन (२०५५), शिक्षा सम्बन्धी उच्‍च स्तरीय कार्य समिति प्रतिवेदन(२०५८), दस्तावेजलाई पुनरावलोकन गरिएको छ। पुनरावलोकन गर्दा उक्त ऐन, नीति, कार्यक्रम योजना, सुझावहरुलाई विश्‍लेषण गरिएको छ । उक्त दस्तावेजहरुमा गरिएका प्रावधानहरुको पुनरावलोकन तल्लो अनुच्छेदमा क्रमशः गरिएको छ ।

शिक्षा ऐन (२०२८) नवौं संशोधनको प्रावधान दफा १२, उपदफा ६ मा सामुदायिक विद्यालयको विद्यालय समिति गठन “अभिभावकहरुले आफूमध्येबाट छानी पठाएका २ महिला सहित ४ जना अभिभावकहरु विद्यालय व्यवस्थाप समितिको गठन प्रक्रियामा सदस्यको रुपमा रहने व्यवस्था छ । साथै उक्त व्यवस्थापन समितिको मुख्य, काम, कर्तव्य, अधिकारभित्र विद्यालयक शौक्षिक, भौतिक तथा आर्थिक तथ्याङ्क र विवरण अद्यावधिक गराइरख्‍ने, शिक्षाको गुणस्तर कायम गर्ने सम्बन्धमा शिक्षक अभिभावकसँग गठन गर्ने कुरा उल्लेख गरेको  छ । (शिक्षा ऐन २०२८, दफा १२, उपदफा ६)।

यसरी दस्तावेजमा भएको प्रावधानहरु हेर्दा सामुदायिक विद्यालयको भौतिक संरचना निर्माणमा अभिभावकको संलग्‍नताको बारेमा स्पष्‍ट रुपमा उल्लेख गरिएको छैन । तर पनि विद्यालय, सञ्‍चालन, रेखदेख, व्यवस्थापन जस्तो महत्त्वपूर्ण कार्य गर्न विद्यालय व्यवस्थापन समिति गठन प्रक्रियामा प्रत्क्ष रुपमा अभिभावकरहरुको सहभागिता रहन्छ भन्‍ने पक्ष उल्लेख गरिएको पाउन सक्दछौँ तथा विद्यालय व्यवस्थापन र शिक्षा गुणस्तरको लागि शिक्षक अभिभावक संघको सहभागितालाई उल्लेख गरेको पाउँछौँ ।

Med. 4th Semester Research paper. Med. 4th Semester Research paper. Med. 4th Semester Research paper.

शिक्षा नियमावली (२०५९), परिच्छेद ६ नियम ३० को प्रवधानमा, सामुदायिक विद्यालयको सम्पूर्ण शिक्षक तथा अभिभावक सदस्य रहेको एक शिक्षक-अभिभावक संघ रहनेछ, जसको काम, कर्तव्य, अधिकारभित्र विद्यालयको गुणस्तर काम गर्नका लागि आवश्‍यक काम गर्न, विद्यालयको शौक्षिक गतिविधिबारे नियमित जानकारी राख्‍ने तथा सो सम्बन्धमा अन्तक्रिया गर्न कुरा उल्लेख गरिएको छ ।

यस दस्तावेजमा भएको प्रावधानहरुमा अभिभावकहरुको सामुदायिक विद्यालयमा अपरिहार्यता बारेमा उल्लेख गरेको छ  तथा शिक्षा अभिभावक संघको विद्यालय शिक्षामा गुणस्तर कायम गर्ने काम कर्तव्य अधिकार उल्लेख गरेको छ । शिक्षासम्बन्धी उच्‍चस्तरीय कार्य समितिको प्रतिवेदन (२०५८) ले विद्यालयको गुणस्तरता कायम गर्न यक्षाहरुमाध्ये विद्यालयको भौतिक संरचना निर्माण समुदायको विद्यालयको भौतिक संरचना निर्माणमा अभिभावक संलग्‍नता रहनुपर्दछ भन्‍ने कुरा अस्पष्ट रुपमा समावेश भएको पाउन सक्दछौ ।

Med. 4th Semester Research paper. Med. 4th Semester Research paper.

विद्यालय क्षेत्र विकास योजना (SSDP) (२०७६-२०७९) को प्रावधानमा संस्थागत क्षमता विकास उद्देश्‍यमा, विद्यालय व्यवस्थापन समिति, शिक्षक अभिभावक संघ तथा गाउँ / नगरपालिका आदि निकायका परिवर्तित भुमिकाअरुप विद्यालय सञ्‍चालन तथा व्यवस्थापन क्षमता सुदृढ गर्ने, विद्यालय तहको व्यवस्थापन गर्ने पक्ष अन्तरगत विद्यालयहरुले नियमित रुपमा अभिभावक तथा सोकारवला वित्तीय तथा शौक्षिक काक्रमबारे जानकारी गराउने उल्लेख गरिएको  छ ।

यस प्रावधान अभिभावकको भौतिक संरचना निर्माणमा हुनुपर्ने भूमिका तथा संलग्‍नता बारेमा उल्लेख गरेको छैन । तथापि संस्थागत विकासको लागि अभिभावकहरुको क्षमतालाई महत्त्वपूर्ण मानेको तथा अभिभावकहरुलाई प्रमुख सरोकारवाला जानकारवाला निकायको रुपमा मानेको छ। जसले अभिभावकहरु सामुदायिक विद्यालयको हरेक पक्षको विकासमा उत्तरदायी रहने संलग्‍न रहने कुरा उल्लेख भएको पाउन सक्दछौँ ।

Med. 4th Semester Research paper. itoftheday.com

नेपाल सरकार चौधौ योजना (२०७३-२०७६) ले गरेको प्रावधानमा शौक्षिक व्यवस्थापन अन्तरगत शौक्षिक संस्थामा नयाँ बन्‍ने भौतिक संरचनाहरु विभिन्‍न खाले विपद् प्रतिरोधी तथा अपाङ्गमैत्री बनाउने र समग्र शौक्षिक व्यवस्थापन सुधारका लागि केन्द्रदेखि स्थानीय तहसम्मका जनशक्तिको क्षमता अभिवृद्धिको लागि केन्द्रदेखि स्थानीय तहसम्म जनशक्तिको क्षमता अभिवृद्धिसम्बन्धी कार्यक्रम सञ्‍चान गर्ने उल्लेख भएको पाइन्छ । रहनेछ, जसको काम, कर्तव्य, अधिकारभित्र विद्यालयको गुणस्थर कायम गर्नका लागि आवश्‍यक काम गर्न, विद्यायको शौक्षिक गतिविधिबारे नियमित जानकारी राख्‍ने तथा सो सम्बन्धमा अन्तक्रिया गर्ने कुरा उल्लेख गरिएको छ ।

यस दस्तावेजमा भएको प्रावधानहरुमा अभिभावकहरुको सामुदायिक विद्यालयमा अपरितहार्यता बारेमा उल्लेख गरेको छ तथा शिक्षक अभिभावक संघको विद्यालय शिक्षामा गुणस्तर कायम गर्ने काम कर्तव्य अधकार उल्लेख गरेको छ । शिक्षासम्बन्धी उच्‍चस्तीय कार्य समितिको प्रतिवेदन(२०५८) ले विद्यालयको गुणस्तरता कायम गर्न यक्षाहरुमध्ये विद्यालयको  भौतिक संरचना निर्माण समुदायको दायित्‍व उल्लेख गरेको छ। तसर्थ यस नियामावली(२०५९) को दस्तावेजमा सामुदायिक विद्यालयको भौतिक संरचना निर्माणमा अभिभावक संलग्‍नता रहनुपर्दछ भन्‍ने कुरा अस्पष्‍ट रुपमा समावेश भएको पाउन सक्दछौ ।

विद्यालय क्षेत्र विकास योजना (SSPD) (२०७६-२०७९) को प्रावधानमा संस्थागत क्षमता विकास उद्देशयमा, विद्यालय व्यवस्थापन समिति, शिक्षक अभिभावक संघ तथा गाउँ/ नगरपालिका आदि निकायका परिवर्तत भुमिकाअनुरुप विद्यालय सञ्‍चालन तथा व्यवस्थापन क्षमता सुदृढ गर्ने, विद्यालय तहको व्यवस्थापन गर्ने पक्ष अन्तरगत विद्यालयहरुले नियमित रुपमा अभिभावक तथा सरोकारवला वित्तिय तथा शौक्षिक कार्यक्रमबारे जानकारी गराउने उल्लेख गरिएको  छ ।

यस प्रवधानमा अभिभावकको भौतिक संरचना निर्माणमा हुनुपर्ने भुमिका तथा संलग्‍नता बारेमा उल्लेख गरेको छैन । तथापि संस्थागत विकासको लागि अभिभावकहरुको क्षमतालाई महत्त्वपुर्ण मानेको तथा अभिभावकहरुलाई प्रमुख सरोकारवाला जानकारवाला निकायको रुपमा मानेको छ । जसले अभिभावकहरु सामुदायिक विद्यालको हरेक पक्षको विकासमा उत्तरदायी रहने संलग्‍न रहने कुरा उल्लेख भएको पाउन सक्दछौँ ।

Med. 4th Semester Research paper. itoftheday.com

नेपाल समकार चौधौ योजना (२०७३-२९७६) ले गरेको प्रावधानमा शौक्षिक व्यवस्थापन अन्तरगत शौक्षिक संस्थामा नयाँ बन्‍ने भौतिक संरचनाहरु विभिन्‍न खाले विपद् प्रतिरोधी तथा अपाङ्गमैत्री बनाउने र समग्र शौक्षक व्यवस्थापन सुधारका लागि केन्द्रदेखि स्थानीय तहसम्मका जनशक्तिको क्षमता अभिवृद्धिको लागि केन्द्रदेखि स्थानीय तहसम्म जनशक्तिको क्षमता अभिवृद्धिसम्बन्धी कार्यक्रम सञ्‍चालन गर्ने कुरा उल्लेख भएको पाइन्छ ।

उक्त चौधौ योजनाको प्रावधानमा अभिभावकको विद्यालयको भौतिक संरचना निर्माण सलग्‍नता सम्बन्धमा स्पष्ट रुपमा उल्लेख गरिएको पाइएको पाइँदैन । तथापि भौतिक संरचनालाई व्यवस्थित विपद् विरोधी बनाउनको लागि अभिभावकहरुको क्षमता अभिभावकहरुको क्षमता अभिवृद्धि गर्ने कार्यक्रम सञ्‍चालन गर्नुपर्ने पक्ष उल्लेख गरेको छ । यसमा अझ थप स्थानीय अभिभावकहरुको भौतिक संरचना क्षमता अभिवृद्धि गरी सार्वजानिक भवन निर्माणमा संलग्‍नता पनि स्पष्ट पारी अभिभावकहरुलाई उत्तरदायी बनाउन सकिन्थ्यो ।

शिक्षकासम्बन्धी आयोग प्रतिवेदनहरुमा उल्लेख ररिएको प्रावधानहरु

राष्‍ट्रिय शिक्षा पद्धतिको योजना (२०२८) को प्रावधआनमा भौतिक सावधानहरुसम्बन्धी सुझावमा, विद्यालयमा विद्यालय भवन, फर्निचर र अरु सामानहरुबारे शिक्षा मन्त्रालयले विद्यालयमा थप प्रयोगशाला र पुस्तकालय कोठा हुनुपर्ने तथा आर्थिक अनुदान नितिमा, शिक्षकको तलबको लागि सरकारले आर्थिक अनुदान दिने भवन र अरु साधन निजी स्रोतबाट बनाउने सर्त हुनेछ भन्‍ने कुरा उल्लेख गरेको छ।

यस रा.शि.प.यो (२०२८) को प्रावधानहरुमा भौतिक पक्षको महत्त्‍वको बारेमा उल्लेख गरेको  भए तापनि यसको निर्माण र सुधारको जिम्मेवार निकाय र सलग्‍न विकायको रुपमा स्पष्ट रुपमा खुलाएको पाइँदैन । साथै भवन र अन्य पक्षमा आर्थिक अनुदान दिन निजी स्रोतबाट भनेर खुलाएकोले निजी स्रोतमा स्पष्ट रुपमा अभिभावकहरुको संलग्‍नता तोकेको पाइँदैन । तथापि विद्यालयको निजी स्रोतहरु भन्‍ने पक्षले अभिभावकको योगदान तथा संलग्‍नतालाई उल्लेख गरिएको पाउन सकिन्छ ।

राष्ट्रिय शिक्षा आयोग प्रतिवेदन (२०४९) मा आर्थिक व्यावस्था वा सुधार अन्तरगत, प्रा.वि. शिक्षकको तलब सरकारले व्यहोर्न र विद्यालय भवन निर्माण, फर्निचर आदिको रकम स्थानीय स्रोतबाट जुटाउने र त्यसको बराबरको रकम सरकारले बेहोर्न र माध्यमिक विद्यालयमा भौतिक सुविधा वृद्धि गर्न, शिक्षण शुल्क बाहेक अन्‍य रकम बढाउन पाउने व्यवस्था उल्लेख गरिएको छ ।

यस प्रतिवेदनमा प्रावधान भएअनुसार विद्यालय भवन निर्माण जस्ता पक्ष स्थानीय स्तरबाट भनी उल्लेख भए पनि प्रत्यक्ष रुपमा अभिभावकहरुको संलग्‍नता भनी उल्लेख गरिएको छैन । तथापि स्थानीय स्रोत अन्तरगत अभिभावकहरुको संलग्‍नता भुमिका रहन्छ (स्थानीय शासन ऐन, २०७४) । तसर्थ यस प्रतिवेदनमा पनि अभिभावकहरुको संलग्‍नता बारेमा अस्पष्ट रुपमा उल्लेख गरिएको पाउन सकिन्छ ।

Med. 4th Semester Research paper. itoftheday.com

उच्‍चस्तरीय राष्‍ट्रिय शिक्षा आयोग प्रतिवेदन-२०५५ को प्रावधानमा स्रोत परिचालन अनतरगत, मासिक शुल्क र प्रवेश शुल्कबाहेक विद्यालय सञ्‍चालन र भौतिक विकासका लागि स्थानीय निकाय र समुदायको सहभागिता बढाउनुपर्छ । सरकारी लागनीको सापेक्षतामा स्रोतको उपयोग गिरनुपर्ने जसमा भौतिक, विस्तार, पाठ्‍यक्रम तथा पाठ्‍यपुस्तक सुधार, शिक्षक तालिम, शौक्षिक सामग्री जस्ता व्यवस्थापन तालिम अनुगमन तथा मूल्याङ्कन पक्षहरुमा हुनुपर्दछ भन्‍ने कुरा उल्लेख गरिएको छ ।

यस प्रतिवेदनले प्रावधान गरेअनुसार स्पष्ट रुपमा भौतिक निर्माण विकासका लागि स्थानिय निकाय र समुदायको सहभागिता बढाउनुपर्ने पक्ष किटान गरेको छ, जसअन्तरगत “समुदाय” शब्दले निश्‍चित भुभागमा बसोबास गर्ने मानिसहरुको समूहलाई जनाउँछ (offaway) जुन स्पष्ट रुपमा अभिभावकहरुको समूहलाई जनाउँछ । यति उल्लेख भए तापनि प्रतिवेदन स्पष्ट रुपमा सामुदायिक विद्यालय भौतिक संरचना निर्माणका अभिभावकको संलग्‍नता बारेमा भएमा उचित हुन्थ्यो ।

शिक्षसम्बन्धी उच्‍चस्तरीय कार्य समिति प्रतिवेदन (२०५८) मा प्रावधानमा, सार्वजनिक विद्यालयको गुणस्तरता वृद्धि हुन नसक्‍नुको १६ वटा कारणहरुमध्ये, विद्यालयको भौतिक सुधार, स्थानीय निकायको भुमिका, विद्यालय समुदायको सम्बन्ध, सामाजिक दायित्वजस्ता पक्षहरुले प्रभाव पारेको छ । शिक्षा व्यवस्थापनामा प्रत्येक तह र हरेक निकार व्यक्ति र संस्थाको जवाफदेहिता सुनिश्‍चित गरिनेछ  तथा विद्यालयको भौतिक सुविधालाई मुख्य आधार मानिनेछ भन्‍ने कुरा उल्लेख गरिएको छ ।

यसमा उल्लेखित प्रावधानहरुको सामुदायिक विद्यालयको भौतिक संरचना निर्माणमा अभिभावकहरुको संलग्‍नता बारेमा स्पष्ट रुपमा उल्लेख गरेको छैन । तथापि विद्यालयको गुणस्तर अन्तर्गत यिनै कारकतत्वहरुमा विद्यालयको भौतिक सुधारदेखि स्थानीय भूमिका, विद्यालय समुदायको सम्बन्ध, सामाजिक दायित्व जस्ता पक्षहरुले सामुदायिक विद्यालयको हरेक कार्य विवरणहरु भौतिक संरचनादेखि सामाजिक दायित्वजस्ता पक्षमा अभिभावकको सलग्‍नतालाई उल्लेख गरेको पाइन्छ ।

माथि उल्लेखित दस्तावेजहरुले कुनै न कुनै रुपमा अभिभावकको संलग्‍नता बारेमा उल्लेख गरिएको पाउन सक्दछौँ । यी उल्लेखित दस्तावेजहरुलाई पुनरावलोकन गर्दा तल्लो अनुच्‍छेदमा उल्लेखित निष्कर्षमा पुग्‍न सक्दछौँ ।

निष्कर्षः

समुदायिक विद्यालयको भौतिक संरचना निर्माणमा अभिभावकको संलग्‍नता सम्बन्धमा ऐन, नितिगत प्रावधान, कार्यक्रम तथा प्रतिवदेन, पुनरावलोकन गर्दा अभिभावकहरुको संलग्‍ता, भूमिका, दायित्व, जिम्मेवारी कार्यक्रमहरु जस्ता पक्षहरुको स्पष्ट रुपमा उल्लेख गरिइको पाइँदैन, जसमा स्पष्ट योजना तथा नीतिको अभाव रहेको पाइयो । तसर्थ सामुदायिक विद्यालको भौतिक संरचना निर्मण अभिभावकको संलग्‍नता बढाउन र सामुदायिक विद्यालयप्रति जिम्मेवारपन, दायित्वपन, अपनत्वपन बढाउनको लागि स्पष्ट ऐन, निति तथा कार्यक्रमहरु कार्यान्वयन गर्न स्पष्ट योजनाहरुको व्यवस्था गर्दा उचित हुने देखिन्छ ।

सन्दर्भ सामग्री सूची

अधिकारी, विष्णुप्रसाद(२०७४), राष्‍ट्रिय शिक्षा पद्धतिको योजना(२०२८), राष्‍ट्रिय शिक्षा आयोग प्रतिवेदन(२०४९), उच्‍चस्तरिय राष्‍ट्रिय शिक्षा आयोग प्रतिवेदन(२०५५), शिक्षासम्बन्धी उच्‍चस्तरीय कार्य समिति प्रतिवेदन(२०४८), काठमाडौँ: आशिष कुमार हाउस प्रा. लि., बागबजार ।

नेपाल सरकार(२०७१), शिक्षा ऐन(२०५८), आठौँ संशोधन(२०७१/१/२९)

नेपाल सरकार (२०७४), शिक्षा ऐन(२०२८), नवौँ संशोधन(२०७४/७/७)

राष्‍ट्रिय योजना आयोग (२०७३), चौधौ योजना(२०७३-२०७६), (अदिकारी, विष्णुप्रसाद: शिक्षासम्बन्धी आधारभूत ज्ञान, आशिष बुक हाउस प्रा.लि., काठमाडौँ ।)

शिक्षा मन्त्रालय (२०७३) विद्यालय क्षेत्र विकास योजना, २०७३/०७४/०८०),

काठमाडौँ: (website: www.moe.gov.np)

Med. 4th Semester Research paper. itoftheday.com

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!!